بوروکراسی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ اکسیر پنهان توسعه است

بوروکراسی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏؛ شرارت یا همزاد دموکراسی؟

تاريخ 1399/10/23 ساعت 10:01

اگر می‌خواهید درباره بوروکراسی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏، مشخصات، موانع و مشکلات آن در ایران بدانید، خواندن این مقاله به شما توصیه می‌شود.‏‏‏‏‏‏‏‏

مسعود سپهر استاد علوم سیاسی دانشگاه شیراز/آینده نگر

برای بوروکراسی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ معانی گوناگونی ذکر شده است.‏‏‏‏‏‏‏‏ این معانی بین دو طیف گسترده است که از یک سو به مفهوم مظهر عقلانیت مدرن و ابزار مشروعیت عقلایی قانونی در اندیشه «ماکس وبر» تجلی یافته است و از سوی دیگر با ترجمه نادقیق آن به کاغذبازی، نماد ازخودبیگانگی انسان مدرن و محصور شدن او در فرآیندهای خودساخته است و عجیب آنکه بوروکراسی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ همه اینها و فراتر از اینها هم هست.‏‏‏‏‏‏‏‏ با آغاز فرآیند تجدد در ایران و به‌ویژه در عصر پهلوی اول ایجاد نهادهای بوروکراتیک برای دولت‌سازی مدرن خیلی زود در دستور کار قرار گرفت و البته خیلی زود در پارادوکس حاکم مستبد که مدرنیزاسیون خود را با «من حکم می‌کنم» شروع کرده بود و روشنفکران فرنگ‏رفته‌ای مانند علی‌اکبر داور که بنیان مالیه و عدلیه را ‏‏‏‏‏‏‏‏بر قانون استوار می‌دیدند، گیر کرد و عاقبت سرنوشت هردو قتل و تبعید بود.‏‏‏‏‏‏‏‏

 ماکس وبر بوروکراسی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ را تجلیگاه و غلبه عقلانیت بر سنت و کاریزما در فرآیند مدرنیزاسیون می‎داند، زمانی که اقتدار غیرشخصی و از مسیر قانون و ‏‏‏‏‏‏‏‏نهادها و ‏‏‏‏‏‏‏‏روال‌ها به بهترین و کم‏هزینه‌ترین شکل ممکن در خدمت جامعه قرار می‌گیرد.‏‏‏‏‏‏‏‏ ماکس وبر بوروکراسی را تضمینی برای مهار سرمایه‌داری و فسادهای مترتب بر آن با فرض غلبه عقلانیت و قانون برشهوت بی‌مهار و زیاده‌خواهی انسان‌ها می‌داند و البته ‏‏‏‏‏‏‏‏در سرمستی پیروزی‌های علم و عقل در شروع سده پیشین میلادی، تعجب‌آور نیست.‏‏‏‏‏‏‏‏

اما در هنگامه واقعیت آن هم در کشوری چون ایران که شبه مدرنیسم تنها کاریکاتوری از غرب بود، مشروطه در دعوای مشروع و سلطان مستبد نارس متولد شد و از ترس ناامنی خود را به آغوش دیکتاتور افکند و با نفتی که بلای ایران شد و درآمدهای بادآورده لشکر مواجب‌بگیران و رانت‌خواران را هر روز بیشتر کرد.‏‏‏‏‏‏‏‏ طبیعی است که مفهوم بوروکراسی در فرهنگ عمومی تنها کاغذبازی و سردرگمی و آقازادگی و رانت‌خواری و عدم شفافیت و فساد و رشوه را تداعی کند.‏‏‏‏‏‏‏‏ در همه تئوری‌های توسعه دولت مشروع دارای بوروکراسی کارآمد و عقلانی ابزار اصلی و حتی شرط لازم برای شروع و استمرار پروژه توسعه همه‏جانبه و پایدار است.‏‏‏‏‏‏‏‏ پروژه توسعه در ایران در صد سال اخیر همواره افتان و خیزان و فاقد روند یک‏دست و قابل پیش‌بینی بوده است.‏‏‏‏‏‏‏‏ به گمان من مهم‏ترین دلیل این امر عدم شکل‌گیری یک نهاد مستقل بوروکراتیک مستمر و پایدار به عنوان دولت بوده است.‏‏‏‏‏‏‏‏ متهم ردیف اول و دوم چنین وضعیتی چنان که گفتم خودکامگی و نفت است که همواره ‏‏‏‏‏‏‏‏مقوم و مکمل یکدیگر بودند کارکرد این دو در تخریب نهاد دولت به عنوان یک نهاد بوروکراسی عقلایی و قانونی و به تبع آن اخلال در فرایند توسعه ‏‏‏‏‏‏‏‏فهرست‏وار به قرار زیر است:

  1. علی‏رغم طرح «یک کلمه» (یعنی قانون) به عنوان داروی همه دردها، خودکامگی هرگز آن را برنتافت و لذا عامه مرد ‏‏‏‏‏‏‏‏هیچگاه قانون را به‌عنوان حرف آخر نپذیرفتند و آن را دور زدند.‏‏‏‏‏‏‏‏

2.پشتوانه خودکامگی است چون دولت حاکمِ مردم و توزیع‏کننده ثروت در بین مردم بود و نه مواجب‏بگیر از محل مالیات مردم.‏‏‏‏‏‏‏‏

3.خود کامل به مدد ثروت بادآورده نفت همواره توزیع‌کننده رانت بین مردم و گردآورنده حلقه چاکران فاسد و گسترش فساد بوده است.‏‏‏‏‏‏‏‏

  1. برای توزیع درآمد نفتی لشکری عظیم از حقوق‏بگیران با ابعاد چند برابری نسبت به استانداردهای جهانی به وجود می‏آید و هر دولت با شعار کوچک‏سازی دولت می‏آید و بر آن می‏افزاید.‏‏‏‏‏‏‏‏
  2. ‏‏‏‏‏‏‏‏لشکر عظیم مواجب‏بگیران خود تبدیل به یک طبقه محافظه‏کار جدید ‏‏‏‏‏‏‏‏شده‌اند که از ترس قطع آب‏باریکه حقوق ناخودآگاه مهم‏ترین نیروی مقاوم در برابر هر تغییر مثبت در بوروکراسی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ و اصلاح روند امور هستند.‏‏‏‏‏‏‏‏

6.واردات بی‌حد و مرز با عرض فراوان نفتی که به دلیل عوام‏فریبی دولت‏ها عموماً ارزان و با نرخ ترجیحی وارد می‏‏‏‏شود تولید داخل را غیر رقابتی و غیر اقتصادی می‏‏‏‏کند بنگاه‌های دولتی نیز اجباری برای توجیه اقتصادی فعالیت خود ندارند و همه زیان‏ده هستند که از محل درآمد نفتی جبران می‏‏‏‏شود.‏‏‏‏‏‏‏‏

7.توزیع یارانه‌ها به مدد درآمد نفت و برای کسب محبوبیت خودکامگان در کنار فساد و ثروت‌های بادآورده رانتی فرهنگ کار و تلاش را به عنوان مهم‏ترین عامل توسعه ‏‏‏‏‏‏‏‏مخدوش می‌کند.‏‏‏‏‏‏‏‏

8.تورم کارمندان و کاغذ‏‏‏‏‏‏‏‏بازی مسیر تولید و کارآفرینی را بنا به آمارهای مقایسه‏ای جهانی چنان دشوار ساخته است که رسیدن به رشد مورد انتظار برای توسعه را ناممکن کرده است.‏‏‏‏‏‏‏‏

9.فساد ساختاری در حلقه نزدیکان قدرت و امضاهای طلایی بی‏پایان، هزینه تولید و کارآفرینی و به تبع آن توسعه را افزون کرده است.‏‏‏‏‏‏‏‏

10.و بالاخره آن‏که پروژه توسعه عاملان توسعه‏یافته می‏‏‏‏خواهد.‏‏‏‏‏‏‏‏ شایسته‏سالاری به عنوان نیاز اصلی توسعه در ایران در پس رابطه‏سالاری، مدرک‏گرایی و ریاکاری مغفول مانده است و بوروکراسی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ قادر به جذب کارگزاران شایسته توسعه نیست.‏‏‏‏‏‏‏‏

 همه اینها و بیشتر بوروکراسی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ را در ذهن عموم ایرانیان و حتی تحصیل‏کرده‌ها مترادف با کاغذبازی و جزو شرور قرار داده است.‏‏‏‏‏‏‏‏ کمتر روشنفکر ایرانی است که به ضرورت بوروکراسی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ با استلزامات وبری آن به عنوان همزاد دموکراسی و توسعه و عاملان آن یعنی تکنوکرات‌ها عنایت ویژه داشته باشد و حتی متاسفانه همان‏طور که روشنفکر بودن در فرهنگ مسلط پس از انقلاب اسلامی تداعی برچسب و حتی دشنام تلقی می‌شد، تکنوکرات هم به همین دلیل گرفتار آمده و از برچسب رادیکال‌ها و به اصطلاح انقلابی‌ها و البته توده پیرو همیشگی آنها مصون نمانده است.‏‏‏‏‏‏‏‏ واقعیت آن است که توسعه پایدار و همه‏جانبه، نیازمند نهاد بوروکراتیک عقلایی و با عاملان مسلط به کار خود و شایسته و سالم است.‏‏‏‏‏‏‏‏

چه کسانی باید این نهاد را ایجاد یا نهادهای موجود را اصلاح ‏‏‏‏‏‏‏‏کنند تا چرخ توسعه به حرکت درآید و شتاب گیرد؟

همان‏طور که گفتم کارکنان دستگاه عظیم و معیوب بوروکراسی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ موجود خود تبدیل به طبقه‏ای جدید و ذی‏نفع شده‌اند که هر نوع اصلاحی را با منافع خود در تضاد می‏‏‏‏بینند و می‏‏‏‏ترسند آب‏باریکه حقوق و بدتر از آن منافع حاصل از فساد سیستماتیک قطع شود و در مقابل آن سنگ‏اندازی می‏‏‏‏کنند.‏‏‏‏‏‏‏‏ اگر معدود افرادی در درون سیستم هم به دلیل دغدغه‌های اخلاقی و شخصی رویکردی اصلاحی برگزینند ‏‏‏‏‏‏‏‏تنها می‌مانند و محکوم به انزوا و طرد هستند.‏‏‏‏‏‏‏‏

نیروی قدرتمند دیگر نظامیان هستند.‏‏‏‏‏‏‏‏ آیا نظامیان می‏‏‏‏توانند نهاد بوروکراتیک سالم ایجاد کنند؟ متاسفانه ‏‏‏‏‏‏‏‏تربیت و فرهنگ نظامیان با اطاعت و خودکامگی عجین شده است و تمکین آنها به قانون حکایتی است که عقلش نمی‌کند تصدیق.‏‏‏‏‏‏‏‏ از سوی دیگر بوروکراسی مدرن نیازمند عاملان دارای تربیت علمی واقعی است.‏‏‏‏‏‏‏‏ کسانی که در تربیت آکادمیک خود فرصت تعامل علمی و شاگردی استادان مجرب و فروتنی علمی و اعتراف به ندانستن را پیدا کرده باشند.‏‏‏‏‏‏‏‏ چنین فرصتی برای سرداران برآمده از جنگ که در فشار مسئولیت و اضطراب تهدیدات حساس ناگهان دکتر شده‏اند ‏‏‏‏‏‏‏‏کمتر قابل حصول بوده است.‏‏‏‏‏‏‏‏

 آخرین روزنه امید شکل‌گیری خواسته عمومی برای توسعه از مجرای سیاست و دموکراسی است.‏‏‏‏‏‏‏‏ در این‏که توسعه‏یافتگی و پیوستن به باشگاه کشورهای مرفه خواسته همه ایرانیان است و این نیاز از صد سال پیش همواره وجود داشته تردیدی نیست.‏‏‏‏‏‏‏‏ این خواسته درهمه جنبش‌های مردمی و انقلابات معاصر ایران قابل ردگیری است اما راه تحقق آن البته به اشکال مختلف به جامعه عرضه شده و در آن اتفاق نظر وجود ندارد. ‏‏‏‏‏‏‏‏این اختلاف‌نظرها در روش توسعه مهم‏ترین مانع برای متمرکز شدن اراده ملت در نیل به توسعه است.‏‏‏‏‏‏‏‏ به عنوان مثال در ابتدای انقلاب اسلامی وقتی همه صنایع بخش خصوصی دولتی شدند ‏‏‏‏‏‏‏‏در نیت انقلابیون قطعاً هدف تسریع توسعه بود اما در عمل حاصلی جز ویرانی صنایع ملی‏شده و گسترش کاغذبازی دولتی و کاهش بهره‏وری به دست نیامد.‏‏‏‏‏‏‏‏ حتی آنگاه که در سال ۱۳۵۴ محمدرضاشاه در کنفرانس رامسر سرمست از چهار برابر شدن درآمد نفتی حاصل از افزایش بهای نفت و علی‏رغم هشدار کارشناسان دستور داد اقلام بودجه ۴ برابر شود تا با سرعت بیشتری رهسپار تمدن بزرگ شویم نیتی خیرخواهانه داشت اما حاصل کار چیز دیگری شد.‏‏‏‏‏‏‏‏

امروز خوشبختانه دانش انباشته شده و ادبیات توسعه و تجربیات کشورهای مختلف جهان به گونه‌ای است که چگونگی و مسیر تحقق توسعه در کشورهای مختلف و از جمله ایران روشن و اجماعی است.‏‏‏‏‏‏‏‏ دعواهای ایدئولوژیک شرق و غرب و اسلام و کفر در سطح آکادمیک وجود ندارد چنان‏که تجربیات جمهوری خلق چین و تایوان ضد کمونیست در حوزه توسعه اقتصادی چنان قدر مشترک و مشابه است که راه را کاملاً نمایان می‌کند.‏‏‏‏‏‏‏‏ با این پشتوانه نظری کافی‌ است نخبگان جامعه علی‏رغم عقاید مختلف فرهنگی و علایق سیاسی در امر توسعه بر دانش و تجربه جهانی بشریت اتفاق کنند و آن را به همه مردم عرضه بدارند.‏‏‏‏‏‏‏‏ به‌عبارت دیگر مسئله توسعه و پیش‏نیاز آن اصلاح بوروکراسی از امر اختلافی و جناحی به مسئله فراجناحی و منافع ملی ارتقا یابد و تبدیل به خواسته عمومی مردم و جامعه مدنی شود.‏‏‏‏‏‏‏‏ در این صورت نهادهای سیاسی و حاکمیت در همه زمان‏ها مجری این خواسته ملی و تحقق آن خواهند بود.‏‏‏‏‏‏‏‏ به این ترتیب نخبگان و رهبران سیاسی و اجتماعی ناچارند زدودن فساد و حامی‏پروری و کاغذبازی و تورم نظام اداری و عدم کارآمدی و نهادهای موازی و سایر آفت‏های دستگاه بوروکراسی کشور را بخش مهم مسئولیت و شعارها و اقدامات خود بدانند و مردم نیز با درک اهمیت این خواسته مهم پیگیر مطالبات خود باشند.‏‏‏‏‏‏‏‏ به گمان من ترکیب مطلوب دموکراسی و تکنوکراسی در سطح عملکردی حاکمیت آن گوهر گم‏شده و اکسیر پنهان توسعه است که باید مشتاقانه برای تحقق آن همت گماشت.‏‏‏‏‏‏‏‏ ‏‏‏‏‏‏‏‏


با اتاق تهران همراه شوید

آپارات اتاق تهران
توئیتر اتاق تهران
اینستاگرام اتاق تهران
تلگرام اتاق تهران
پادکست و کتاب صوتی اتاق تهران
استودیوی اتاق تهران

[صفحه چاپ]

ثبت نظر شما:

نام
پست الکترونیکی
تلفن
نظر